Tickets bestellen
Adres
Lange Voorhout 74
2514 EH Den Haag
T: 070-4277730
E: info@escherinhetpaleis.nl
Home

Escher vandaag

Hier haken we in op data uit het leven en werk van M.C. Escher, kriskras door de tijd maar toch actueel. Geniet het hele jaar door van achtergrondverhalen, anekdotes en weetjes over deze fascinerende kunstenaar.

Lewis Caroll

Op 14 januari 1898 stierf Lewis Carroll, de Britse auteur die wereldwijde faam verwierf met Alice's Adventures in Wonderland en Through the Looking-glass. Carroll overleed vijf maanden voordat Escher werd geboren. Hoewel hun levens elkaar dus niet gekruisd hebben, zijn er veel overeenkomsten tussen de schrijver en de kunstenaar. Beiden waren griezelig mager, verslaafd aan lange wandelingen, bezeten van het uitgebreid documenteren van hun leven, gek op schaken en geïntrigeerd door spelelementen en de toepassing daarvan in hun werk.
Escher was gefascineerd door de spiegels en het spel met perspectief in de boeken over Alice. De wetenschapsjournalist Martin Gardner, auteur van The Annoted Alice, brengt de twee samen. Escher correspondeerde met hem over de wiskundige elementen in zijn werk en over de overeenkomsten met Lewis Carroll. Ook Douglas R. Hofstadter zag de overeenkomsten en zijn beroemde Gödel, Escher, Bach: An Eternal Golden Braid voorzag hij van de ondertitel: A metaphorical fugue on minds and machines in the spirit of Lewis Carroll.

Andere Wereld

De duizelingwekkende prent Andere Wereld hoort bij de topstukken van M.C. Escher. En dat is niet voor niets. Hij maakte deze combi van houtsnede en houtgravure in januari 1947. Het is alsof je door de ramen van een zwevend bakstenen kamertje naar een met kraters gevuld maanlandschap kijkt. Dat is op zichzelf al bijzonder genoeg, maar wat dit werk echt indrukwekkend maakt is dat Escher drie blikken (nadir, horizon en zenith) op die maan in één beeld verenigt.
Die blikken versterkt hij nog eens met de vrij hangende hoorn en de vogel Simurgh (een oud Perzisch fabeldier) in de vensters. In een voortdurend gevecht probeert elk perspectief de aandacht van je hersenen te grijpen. Elk strijdend om voorrang, zonder een winnaar. Het is een prachtig staaltje van Eschers vermogen om te spelen met perspectief en met de verwachtingen van zijn publiek.
In het maandschrift voor beeldende kunst Phoenix schrijft Escher het volgende over Andere Wereld:

De mens schept zich een oppervlakkig beeld. Maar als hij er dan geen diepte aan geven, laat zijn voorstelling ten minste zo volledig mogelijk zijn. Laat hem trachten, een beeld te maken min of meer gelijk aan dat wat een vogel ziet, wiens oog bijna de gehele ruimte om hem heen te gelijker tijd aanschouwt. Hij ziet 'in een oogopslag': voor zich uit, naar beide zijden, naar boven en naar beneden. Laat hij proberen, die vogel-blik te benaderen, want de plaats waar hij zich bevindt wordt niet alleen bepaald door wat hij recht voor zijn neus ziet, maar eveneens door het dak boven zijn hoofd en de grond onder zijn voeten.

Lees meer over Andere Wereld en zijn voorganger Galerij in dit verhaal van oud-conservator Micky Piller.

Doodskop, 1917

De eerste post van dit jaar: een doodskop. Net de meest voor de hand liggende keuze maar voor Escher is het niet zo raar. Hij heeft meerdere doodskoppen en skeletten gemaakt. Losse werken maar ook als onderdeel van een affiche of een monogram. Dit is de allereerste, van januari 1917.
Maurits is 18 en gefascineerd door dit symbool van vergankelijkheid. Juist in zijn jonge jaren was hij ermee bezig, wat weer niet zo gek is voor een tobbende adolescent. Escher was als jongeman al heel serieus. Hij hield zich bezig met poezie en fotografie en hij was een groot muziek- en toneelliefhebber. Hij speelde viool in een strijkkwartet en hij kon zich helemaal verliezen in de orgelconcerten die in de Haarlemse Sint-Bavokerk werden gegeven. Met zijn vrienden las hij (in het Duits) de grote Russische romans van Poesjkin, Gogol, Andrejev en Dostojevski. In dat plaatje past een doodskop prima.

Escher in 2017

2017 is voorbij. Op Facebook hebben we het afgelopen jaar bijna 100 korte verhalen en anecdotes verteld over het leven en het werk van M.C. Escher. Alle beelden die we daarin hebben gebruikt hebben we verzameld in deze video. Bedankt iedereen voor de aandacht dit jaar en op naar een net zo rijk gevuld 2018!

Winter 1935

21 december, de winter begint. Niet het meest favoriete seizoen van Escher, al was hij juist in die periode het meest productief. Hij moest ook wel, hij kon nergens heen. Jarenlang trok hij er in de lente en zomer op uit en zijn reizen brachten hem inspiratie voor zijn grafische werk. In de herfst en winter werkte hij zijn reistekeningen en -foto's uit tot houtsnedes, houtgravures en litho's. Maar de kou en de sneeuw die bij de wintermaanden hoorden, konden hem maar matig bekoren.
Zeker in zijn Zwitserse jaren was dat zo. Daar was de winter in alle kracht aanwezig en zijn huis in Cháteau-d'Oex was in de winters van 1935 en 1936 omgeven door een sneeuwmuur en witte bergtoppen. Maar zijn zoons vonden het prachtig. Tijdens hun eerste winter in Zwitserland maakte Escher deze foto waarin George en Arthur spelen met hun slee voor het huis.

Jubileumprentje voor Jan Greshoff

December 1938 is een ijskoude maand in Brussel. Een perfecte achtergrond voor een kleine houtsnede (18 x 14 cm) die Escher kort daarvoor maakte voor de Nederlandse criticus en dichter Jan Greshof, die net als hijzelf in Brussel woonde. Ter gelegenheid van diens vijftigste verjaardag op 15 december 1938 boden de vrienden van Greshof hem deze houtsnede aan, met daarop een winters Brussel en zijn eigen huis als middelpunt. Escher was zelf langs de woning gefietst, gewapend met fototoestel, maar was er niet zo enthousiast over:

'Mooi' is het niet bepaald, maar ik zal trachten te maken wat er van te maken is.

De bedoeling was een houtsnede te maken op acht regels uit het gedicht 'Een bezoeker afgewezen' van Greshof. De bezoeker is de dood in de gestalte van 'Heer Hein', die voor het gevoel van de dichter te vroeg is langsgekomen:

Hier zijn mijn oude vrienden die het leven
Versieren en er gloed en kleur aan geven
Met wie ik lachen kan en debatteeren
Zonder de kans dat ze mij ruw bezeeren.
Laat mij die vrienden en de vreugde om wie
Zijn hand legt onbaatzuchtig in mijn hand.
Wie garandeert mij dat ik één twee drie
Zulk goed gezelschap vind in 't andre land?

Op de houtsnede zijn in de winternacht een aantal huizen in een straat te zien, waarvan alleen dat van Greshof is verlicht. Uit verschillende richtingen leiden voetstappen in de sneeuw naar het hekje en de stoeptreden voor de woning. De prent is ook historisch van belang omdat het huis van Greshof later met de grond gelijk is gemaakt.

Tentoonstelling in het Nederlands Historisch Instituut, 1934

Op 12 december 1934 werd er in Nederlands Historisch Instituut te Rome een tentoonstelling geopend met schilderijen en tekeningen van Otto B. de Kat en houtsnedes en litho's van M.C. Escher. De belangstelling bij de opening was enorm, ondanks de stromende regen. De grip van het fascisme op de Italiaanse samenleving werd steeds sterker en het leek alsof deze tentoonstelling door velen werd aangegrepen om daar tegenwicht aan te bieden. Zowel wereldlijke als kerkelijke autoriteiten waren aanwezig alsmede consuls, directeuren van buitenlandse instituten, museumdirecteuren, kunstenaars en kunstcritici. Nederlandse media besteedden er in ruime mate aandacht aan met publicaties in De Telegraaf, De Tijd, De Nieuwe Rotterdamsche Courant en het Algemeen Handelsblad. Alle Nederlandse kranten drukten reproducties van zijn werk af.
De Italiaanse Osservatore Romano wijdde er een groot artikel aan met over twee kolommen Eschers houtgravure Nachtelijk Rome: Kerkjes, Piazza Venezia. Escher maakte deze gravure in maart 1934. Een maand later zou Mussolini van het balkon van het Palazzo Venezia een enorme mensenmassa toespreken.

Geboorte Arthur Eduard Escher, 1928

Op 8 december 1928 werd Arthur Eduard Escher geboren, de tweede zoon van Maurits en Jetta. Arthur werd voorafgegaan door de in 1926 geboren George en in 1938 zou nakomertje Jan nog volgen. Het was een gecompliceerde bevalling en Jetta moest enige weken in het ziekenhuis blijven. Net als hij later voor Jan zou doen, maakte Escher een houtsnede ter gelegenheid van de geboorte. Ook maakte hij foto's van de zuigeling en zijn broertje.
Net als George 2,5 jaar eerder werd Arthur gedoopt door padre Constanzo. Op de doopfoto die Escher maakte houdt Jetta's moeder haar kleinzoon in de armen. Op de achtergrond zijn afdrukken van Eschers laatste houtsnede te zien: La Cathédrale Engloutie

Kathedraal van Doornik

Uit de serie nieuwe werken die nu op zaal is te zien na de laatste wissel kiezen we er nog een: een houtsnede uit augustus 1934 met daarop de kathedraal van Doornik. De zomer van dat jaar bracht het (toen nog in Rome wonende) gezin Escher door aan de West-Vlaamse kust. Met zijn broer Eddy en schoonzus Irma had Escher een huis gehuurd in het villadorp Sint-Idesbald. Het was een door duinen omgeven plek waar ook de schrijver Willem Elschot (1882-1960) zijn vakanties en zondagen in de zomer doorbracht. De vakantie bleek een voorbode op een langer verblijf in België: na twee jaar Zwitserland zou het gezin in de zomer van 1937 naar Ukkel (agglomeratie Brussel) verhuizen.
Tijdens hun vakantie in 1934 brachten Escher en Jetta een bezoek aan Gent, Brugge en Doornik. Van de kathedralen van Brugge en Doornik maakte Escher nog diezelfde vakantie een houtsnede. De kathedraal van Doornik beheerst in de gelijknamige houtsnede het beeld. De kenmerkende vijf Romaanse torens torenen boven de omliggende bebouwing uit. De houtsnede is ook historisch van belang omdat de door de Romeinen gestichte stad hier nog ongeschonden is. In mei 1940 zouden Duitse bombardementen vernietigend huishouden onder de vaak eeuwenoude gebouwen.

Dubbele planetoïde

Tussen 1948 en 1954 maakte Escher een reeks met planetoïden en sterren. Ze lijken allemaal uit dezelfde science-fictionwereld te komen, een wereld die op het eerste gezicht ver van de aardse en ernstige graficus staat. De reeks begon met de houtgravure Sterren, waarin twee kameleons opgesloten zitten in een stelsel van regelmatige achtvlakken. Dan volgen in 1949 de Dubbele Planetoïde en in 1954 de Viervlak-planetoïde
Twee prachtige werken waarin Escher een complete buitenaardse beschaving weet te scheppen. Met deze science-fictionwerelden onderzoekt hij hoe hij verschillende zwaartekrachten of perspectieven op een visueel geloofwaardige manier met elkaar kan verbinden. Door die zwaartekrachten in een buitenaardse omgeving te plaatsen, lijkt dit logischer, makkelijker voorstelbaar.
Over Dubbele Planetoïde schreef hij:

"Twee regelmatige viervlakken die elkaar doordringen, zweven als een planetoïde in de ruimte. De lichtgekleurde wordt bewoond door menselijke wezens die hun gebied volkomen getransformeerd hebben in een complex van huizen, bomen en wegen. Het donkere viervlak is natuurlijk gebleven, met rotsen waarop planten en prehistorische dieren leven. Beide lichamen vormen samen een geheel, maar zij kennen elkaar niet."

Escher maakte in deze serie het onbestaanbare op een volstrekt logische wijze aanvaardbaar en zichtbaar. Lees meer over dit en andere hemellichamen in het verhaal Zwaartekracht.