Tickets bestellen
Adres
Lange Voorhout 74
2514 EH Den Haag
T: 070-4277730
E: info@escherinhetpaleis.nl
Terug

Morano

Escher was een wandelaar en een kijker zoals steeds weer blijkt. In de eerste Italiaanse jaren maakte hij in het voorjaar een lange trektocht. Hij schreef zijn vriend Bas dat hij dit nodig had om bij te komen van het jaar werken. Hij liep door toen nog onherbergzame streken als de Abruzzen en Calabrië in het zuiden. Escher blijft tot op hoge leeftijd wandelen al brengt hij dit later terug tot een dagelijkse wandeling vanuit zijn Baarnse huis. Maar, ook toen inspireerde de natuur hem nog steeds tot het maken van nieuwe prenten: Drie Werelden en Rimpeling zijn voorbeelden.

In 1930 liep hij samen met twee vrienden en een pakezeltje door Campanië en Calabrië in Zuid Italië. Als altijd maakte hij tekeningen van plekken die hij misschien later nog eens op de een of andere manier zou willen gebruiken. Op 23 mei 1930 bereikten ze het kleine bergstadje Morano. We kunnen eigenlijk altijd Eschers tochten goed nagaan omdat hij in kleine zakagenda’s de route bijhield. Maar hij dateerde zijn tekeningen ook. Er bestaat ook een foto van Morano uit een van de Italiaanse fotoalbums. Deze foto is hoogstwaarschijnlijk op dezelfde plek genomen waar hij heeft zitten tekenen. De overeenkomst is te groot.

Als we naar de houtsnede kijken die Escher in oktober 1930 van Morano maakte, zien we echter iets heel opmerkelijks. De berg is omgedraaid! Alledrie laten ze de berg zien waar het Italiaanse stadje als een soort slakkenhuis op is gebouwd. De drie voorstellingen zijn allemaal redelijk gedetailleerd. Op de foto zie je dat het heiig was die dag, er hing een lichte nevel in het dal, op de tekening worden de flarden dunne bewolking ook aangegeven. In de prent is de mist veranderd in een ragfijn horizontaal lijnenpatroon. Dat lijkt eenvoudig, maar het is technisch waanzinnig moeilijk dit feilloos in hout uit te snijden.

Een houtsnede wordt in een dunne plaat hout gesneden, gekerfd. Deze plaat noemen we het blok. Vroeger werd er ook met een dikker stuk hout, een blok, gewerkt. Het was zo dik dat het aan 2 kanten kon worden gebruikt. Escher heeft het zelf ook nog wel gedaan. De druktechniek is een hoogdruk, dat wil zeggen dat alles wat je wegsnijdt een witte lijn wordt en alles wat je laat staan de kleur van de inkt krijgt. Escher werkte voornamelijk met zwarte inkt op wit papier, hoewel we natuurlijk ook zijn kleurtoepassing in een aantal werken kennen. Maar hij drukte veel meer met zwarte inkt dan dat hij kleur gebruikte.

Bovendien – en dit is in het verband met de prent Morano, Calabrië interessant – is iedere prent het spiegelbeeld van de voorstelling die in het hout is gesneden! U kent het wel: je steekt een eenvoudig huisje uit in een stukje linoleum en zet er aan de rechterkant een boompje naast; inkt erover en hup afdrukken. Wat gebeurt er nu als je het blad van de ingeinkte linoleum haalt?
Juist, het boompje staat opeens aan de linkerkant!

De vraag die moet worden gesteld als je de reeks tekening, foto, kunstwerk bekijkt: maakte Escher een onbenullige fout? Zette hij de berg per ongeluk wel goed op het blok en daardoor slecht op het papier? Het antwoord is duidelijk: nee. Hij is een te goed en groot vakman om zo’n beginnersfout te maken. Uiteindelijk gaat het kunstwerk over het gevoel, of de ervaring van een bepaald moment, of specifiek landschap. Dit wil Escher ons laten zien. Is de werkelijkheid dan belangrijk? Ja als aanleiding maar niet als slaafs na te volgen voorbeeld. Als ik een landschap op mijn vakantie tegenkom dat ik ongelofelijk vindt, dan probeer ik met mijn camera net zo lang te schuiven dat de boom, berg, waterval of koe zo in beeld komt dat dit onderwerp de meeste aandacht krijgt. Thuis probeer ik, als ik een digitaal fotoalbum maak, de foto soms nog eens bij te snijden om mijn idee over dat onderwerp goed te laten zien. Je zou het zelfs om dit maar zo goed mogelijk te tonen, kunnen inkleuren, vergroten, omdraaien..
Omdraaien? En daarmee zijn we weer bij Escher en Morano. Ja, hij draait de werkelijkheid om, ten einde ons, de toeschouwer, nog intensiever te laten delen in de verbazing die hij als jongen uit het platte Nederland beleefde daar op die andere berg uit de Dolomieten toen hij voor het eerst Morano zag liggen.