Vormen die spreken

Het werk van M.C. Escher is wereldberoemd. Met name zijn optische illusies, zoals Belvédère (1958) en Klimmen en dalen (1960). Wat Eschers werk echter ook definieert, zijn de vele vlakvullingen die hij ontwerpt: patronen die het platte vlak volledig bedekken zonder overlap of lege ruimtes. Escher begint al vroeg in zijn carrière met het maken van patronen, een voorbeeld hiervan is Acht koppen (1922). Inspiratie vindt hij op verschillende plekken, maar vooral op zijn reizen ontdekt hij onderwerpen voor zijn kunst. Voorbeelden hiervan zijn zijn Italiaanse landschappen of de prenten van het interieur van de Sint-Pietersbasiliek in Rome. Ook reist Escher naar Andalusië, waar hij de architectonische complexen van het Alhambra en de Mezquita bezoekt. Dit doet hij voor het eerst in 1922 en daarna nog een keer in 1936. Na zijn tweede bezoek, dat hij samen met Jetta brengt, komt zijn fascinatie voor patronen echt van de grond. De geometrische vormen die hij ziet in de vele mozaïeken, houtsnijwerken en reliëfs in stuc blijken een eindeloze bron van inspiratie.  

Geïnspireerd door de Spaans-Islamitische geometrie en de systemen van Pólya, geeft Escher een eigen uitwerking aan de vlakvullingen die hij in Andalusië kopieert. Hij kiest voor vormen met levende wezens. Een jaar na zijn bezoek aan het Alhambra en de Mezquita maakt hij drie prenten waarin vlakvullingen centraal staan. Deze overstijgen zijn eerdere experimenten met patronen door op zoek te gaan naar de grenzen van optische verbeelding en illusie. Een voorbeeld is Ontwikkeling I (1937) waarbij hij uitgaat van Regelmatige vlakvulling, nr.14 [Reptiel] (1937).

Ook Eschers latere, wereldberoemde prent Reptielen (1943) is duidelijk gebaseerd op een vlakvullingstekening. In de prent kruipen reptielen als driedimensionale wezens uit het tweedimensionale patroon en bewegen zich over het bureau. Na een rondje te hebben gelopen, keren ze terug naar het platte vlak waaruit ze zijn voortgekomen. Hiermee verbeeldt Escher een voortdurende kringloop. Het ogenschijnlijk grenzeloze patroon van de vlakvulling krijgt zo een extra dimensie: een eindeloze cyclus waarin de reptielen steeds opnieuw uit de vlakvulling tevoorschijn komen en er weer in verdwijnen.

Veel van Eschers vlakvullingstekeningen zouden later de basis vormen voor prenten die nu iedereen kent. Denk bijvoorbeeld aan Dag en nacht (1938), Lucht en water I (1938) en zijn magnum opus: de drie versies van de Metamorphose (1937, 1939-1940, 1967-1968).  

De geometrie die Escher zo heeft geïnspireerd, blijft kunstenaars en makers vandaag de dag ook inspireren. Zoals te zien is in Escher & Islamic Art: 20 Perspectives (te zien van 10 juni tot en met 1 november 2026 in Escher in Het Paleis). Maar hoe komt het dat geometrie toen en nu zo essentieel is voor zoveel kunstenaars, mensen en beeldtalen?  

Een mogelijke uitleg hiervoor is dat geometrie een taal is die door veel mensen intuïtief wordt begrepen. Binnen de kunst spelen figuratieve voorstellingen vaak een belangrijke rol bij het overbrengen van betekenis. In de islamitische kunst gebeurt dit via oppervlakpatronen, zoals mozaïeken en geometrische motieven. Deze kunnen een groot expressief vermogen hebben. Islamitische geometrie wordt door velen als krachtig ervaren omdat zij direct aanspreekt op een visueel en emotioneel niveau. In islamitische culturen zijn geometrische patronen niet alleen decoratie, maar kunnen zij ook gebruikt worden om betekenis, waaronder religieuze ideeën, en emotie over te brengen. Bovendien heb je niet per se specialistische kunstkennis nodig om deze betekenis te begrijpen. Geometrische kunst kan mensen uitnodigen om te kijken, te ervaren en zelf betekenis te geven aan wat zij zien. De vormen lijken daarbij soms een directe verbinding met de beschouwer aan te gaan, zonder dat uitgebreide uitleg noodzakelijk is.******

Misschien is die diepe connectie van geometrie met onze gevoelens en emoties, in plaats van de ratio, ook wel de reden dat Escher zijn leven lang bleef experimenteren met vlakvullingen. Iets dat hij beschreef als “een of andere oerdrang”: een oerdrang die onlosmakelijk verbonden is met het menszijn.*******