Tussen macht en verbeelding: Escher en fascistisch Italië

In de eerste helft van de twintigste eeuw leefde Escher samen met Jetta en hun kinderen in Rome. Hoewel Escher verzot was op het Italiaanse landschap, was deze periode voor hem en zijn gezin ingewikkeld. De eerste helft van de twintigste eeuw in Italië kenmerkt zich namelijk door de opkomst en later de overheersing van het Fascisme van Benito Mussolini (1883-1945). In deze Escher Vandaag leest u meer over wat het Fascisme inhield, wat dit voor de kunsten betekende en waarom dit zo'n uitdaging was voor Escher en zijn gezin. 

Escher hield van het bergachtige landschap van Italië er maakte elk voorjaar een reis waarna hij zijn indrukken in de herfst en winter omzette naar prenten. Het liefst was hij hier heel zijn leven blijven wonen, maar het werd hem en zijn gezin niet gemakkelijk gemaakt. Het aan de man brengen van zijn werken in Italië bleek namelijk erg lastig, met name omdat Mussolini had opgeroepen kunst in dienst van het Fascisme te stellen. De landschapsprenten van Escher voldeden niet aan die eis. Begin jaren 30 was hij om die reden ook vaker in Nederland om daar werk te verkopen en tentoonstellingen en opdrachten te regelen, zoals het maken van de illustraties van Jan Walchs boek De Vreeselijke Avonturen van Scholastica. Het werk dat hij in Nederland vond, bleek voor hem lucratiever te zijn dan de verkoop van zijn prenten in Italië.

De toenemende invloed van het fascistische regime beperkte zich echter niet tot het artistieke domein. Ook op andere vlakken werd het voor Escher en zijn familie steeds moeilijker om in Italië te blijven. Niet alleen ging er de dodelijke ziekte tuberculose rond, maar de grip van Mussolini’s Fascisme op scholen werd ook steeds verder uitgebreid. Escher en Jetta hadden hier al grote moeite mee toen ze in 1933 een tijdje in Rapallo, ten oosten van Genua, woonden. Hier moest zoon George met andere scholieren meemarcheren met de Balilla, de jeugdbeweging van het Fascisme. Omdat zijn ouders niet wilden dat hij in volledig uniform mee zou lopen, droeg George ‘ter compensatie’ alleen de zwarte fez met het slingerend koord.*(1)

Deze politieke ontwikkelingen vielen bovendien samen met persoonlijke zorgen binnen het gezin. In dezelfde periode werd bij zoon Arthur een tuberculose-infectie vastgesteld, waardoor hij niet naar school kon gaan. En toen er in 1935 wederom tuberculosecellen werden waargenomen bij Arthur, werd een lang verblijf in de bergen sterk aangeraden door artsen. Hoewel het voor Arthur dus sowieso goed was voor zijn fysieke gezondheid om Rome te verlaten, werd het ook steeds duidelijker dat het Fascisme voorlopig niet zou verdwijnen.*(2) In augustus 1935 vertrok het gezin Escher uiteindelijk definitief uit Italië, een jaar voordat Mussolini een verbond sloot met de NSDAP van Adolf Hitler (1889-1945). Ze zouden zou tot en met juli 1937 in Zwitserland blijven wonen.

Fascisme en de kunsten

Om beter te begrijpen met welke maatschappelijke en politieke omstandigheden Escher in Italië te maken kreeg, is het belangrijk stil te staan bij de oorsprong en kenmerken van het Fascisme. De beweging vindt zijn oorsprong in de groepering Fasci di Combattimento (1919), die door Benito Mussolini werd opgericht. De naam 'Fascisme’ komt hier ook letterlijk vandaan.*(3) In 1922 werd het fascisme als politiek stelsel ingericht in Italië; onder leiding van Mussolini, die zichzelf Il Duce (‘de leider’) liet noemen. Hij zou van 1922 tot en met 1943 de macht over Italië hebben.*(4) Hoewel de term ‘fascisme’ door de jaren heen een wat fluïde betekenis heeft gekregen en ook wordt gebruikt om verwante politieke ideologieën aan te duiden, kenmerkt het Italiaans Fascisme zich door nationalisme en militarisme. Ook is de ideologie antidemocratisch: het stelt de natie boven de individu en keert zich af van de traditionele politiek. Dit had als concreet gevolg dat Mussolini dictator werd en een systeem bouwde dat geweld legitimeerde en propaganda en censuur toepaste om andere politieke meningen dan het Fascisme te overschaduwen. Het fascisme in Italië had door dat laatste ook flinke invloed op de kunst die geproduceerd werd (waarover later meer). De ideologie haalde tegelijkertijd ook veel inspiratie uit een kunststroming: het Futurisme.

Het Futurisme was een avant-garde beweging die bij uitstek de relatie tussen politiek en kunst illustreert. De stroming bloeide tussen 1906-1916 in Italië en bracht kunstenaars voort als Giacomo Balla (1871-1958), Gino Severini (1883-1966), Luigi Russolo (1885-1947) en Filippo Marinetti (1876-1944).*(5) De term ‘Futurisme’ komt van het Italiaanse futuro (toekomst) en heeft als ideaal een volledige breuk met alle traditie, om zo een heel nieuw systeem te bouwen. Die nieuwe wereld zou alle vlakken van de maatschappij beslaan en vrijheid van het individu nastreven. De futuristen bedoelden met 'individu' echter vooral 'man’, want masculiniteit was erg belangrijk voor hen.*(6)

Binnen deze beweging speelde vooral Filippo Marinetti een centrale rol. Marinetti was een soort boegbeeld van het Futurisme, hij had in 1909 het Futuristisch Manifest gepubliceerd dat de basis was van de beweging.*(7) In het manifest vertelde hij wat belangrijk was binnen het Futurisme. Marinetti heeft het bijvoorbeeld over ‘een liefde voor gevaar’, het ‘verheerlijken van agressieve actie’, het belang van kijken naar de toekomst in plaats van het verleden en ook: “Wij bevestigen dat de pracht van de wereld is verrijkt met een nieuwe schoonheid: de schoonheid van de snelheid. Een raceauto waarvan de motorkap is versierd met grote uitlaten, als slangen met explosieve adem – een brullende auto die lijkt te rijden op kartetsen is mooier dan de Zege van Samothrake.”

De ideeën uit dit manifest kregen vervolgens ook hun weerslag in de beeldende kunst en muziek van de beweging. De pracht van snelheid die Marinetti hier beschrijft zie je ook terug in de kunst van het Futurisme. Zie bijvoorbeeld een aantal van de meest bekende werken hierboven. Gefascineerd en onder de indruk van allerlei nieuwe uitvindingen, zoals de eerste auto’s en vliegtuigen, probeerde de Futuristen de nieuwe dynamiek van snelheid en beweging te vangen in hun kunst. Het Futurisme was niet alleen visueel, het ging de beweging om een compleet nieuwe levenshouding.*(8) Vandaar dat zelfs dingen als de geluiden van de nieuwe moderne tijd werden vertaald in muziekstukken, zoals bijvoorbeeld in Russolo’s Risveglio di una Città (‘Ontwaken van een Stad’;1913).*(9)

Juist die nieuwe levenshouding verklaart ook waarom het Futurisme en het Fascisme elkaar later zo gemakkelijk vonden; veel van de ideeën sloten op elkaar aan. Toen Mussolini aan de macht kwam, werden Futuristische kunstenaars populair in zijn regime.*(10) Jaren voor de dictatuur van Mussolini jubelde Marinetti al “Mussolini is een futurist!” nadat deze uit zijn politieke partij was gezet vanwege zijn pro-oorlogsstandpunt, een standpunt dat de futuristen met hem deelden.*(11)

De nauwe verwantschap tussen beide stromingen werkte vervolgens door in het officiële cultuurbeleid van het regime. In de dictatuur van Mussolini kreeg kunst een belangrijke rol. Zoals eerder werd genoemd maakte Mussolini gebruik van propaganda om andere ideologieën dan die van hem te overschaduwen. Onderdeel hiervan was het beheersen van de kunst en cultuur van Italië. Concreet betekende dit dat kunstenaars werden aangemoedigd (of gedwongen) kunst te maken die de Italiaanse staat verheerlijkte; dus nationalistisch was. Het Fascisme had geen ‘staatsstijl’ maar ging uit van een symbiose: stijlen, stromingen en opvattingen die het regime steunden konden op waardering rekenen.*(12) Maar deed je dit niet, dan werd je kunst niet geaccepteerd. Voor Escher kwamen de gevolgen hiervan uiteindelijk heel dichtbij. Hoewel hij een diepe liefde voor Italië en zijn landschappen koesterde, paste zijn werk niet binnen de culturele ambities van het fascistische regime. Samen met de zorgen om de gezondheid en opvoeding van zijn kinderen maakte dit een toekomst in Italië steeds minder houdbaar, wat in 1935 leidde tot het definitieve vertrek van het gezin.